Temel Analiz Rehberi: Oranlar, Bilanço Okuma ve Değerleme

Temel Analiz Nedir, Niye Önemli?

Bir hissenin piyasa fiyatı her zaman "gerçek değerine" eşit değildir. Piyasa duyguları, kısa vadeli haberler veya likidite eksikliği fiyatı şişirebilir veya bastırabilir. Temel analiz, şirketin finansal sağlığını, karlılığını, büyüme potansiyelini ve risklerini inceleyerek "bu hisse adil değerinde mi?" sorusuna cevap arar.

Temel analizin kurucu babası Benjamin Graham'dır. 1934'te yayımladığı "Security Analysis" kitabı ve "Akıllı Yatırımcı" eseri Warren Buffett, Charlie Munger gibi efsanelere ışık tutmuştur. Temel ilke: "Hisse senedi alırken şirketin bir parçasını alıyorsunuz, sadece dalgalanan bir kâğıt değil."

Temel analiz uzun vadeli bir yaklaşımdır. Birkaç günlük al-sat için uygun değildir; teknik analiz daha pratik olabilir. Ama hisseyi yıllarca tutmaya niyetliyseniz, şirketin sağlığını anlamak şarttır.

Üç Temel Mali Tablo

Her halka açık şirket çeyreklik olarak üç ana finansal tablo yayınlar. Temel analizin tüm girdileri buradan gelir:

1. Gelir Tablosu (Income Statement)

Belirli bir dönemde (genelde 3 ay veya 1 yıl) şirketin geliri, giderleri ve kârını gösterir. Tipik kalemleri yukarıdan aşağıya:

2. Bilanço (Balance Sheet)

Belirli bir andaki (genelde dönem sonu) şirketin varlık ve yükümlülük durumunu gösterir. Temel denklem: Varlıklar = Borçlar + Özkaynaklar.

Varlıklar iki gruba ayrılır:

• Dönen Varlıklar: 1 yıl içinde nakde çevrilebilenler — nakit, alacaklar, stoklar.
• Duran Varlıklar: Sabit kıymetler — bina, makine, marka, iştirakler.

Yükümlülükler de iki gruba ayrılır:

• Kısa Vadeli Borçlar: 1 yıl içinde ödenecek — ticari borçlar, kısa vadeli krediler.
• Uzun Vadeli Borçlar: 1 yıldan uzun vadeli — uzun vadeli krediler, tahviller.

Özkaynaklar (Şirketin Net Değeri): Varlıklardan tüm borçlar çıkarıldıktan sonra kalan. Bu, hissedarların şirkette sahip oldukları gerçek tutardır.

3. Nakit Akış Tablosu (Cash Flow)

Şirkete giren ve çıkan gerçek nakdi izler. Üç bölümü vardır: faaliyet, yatırım, finansman. Net kâr ile nakit akışı farklı şeylerdir: şirket karlı görünür ama nakit sıkıntısı yaşayabilir. Tersi de mümkün.

İpucu: Yatırımcılar genelde "operasyonel nakit akışını" en önemli bulur. Eğer bir şirket sürekli kâr eden ama nakit üretemiyor görünüyorsa, bu kırmızı bayraktır — karın çoğu alacaklar veya stoklarda kilitlenmiş olabilir.

Temel Değerleme Oranları

F/K (P/E — Fiyat / Kazanç Oranı)

Formül: Hisse Fiyatı / Hisse Başına Net Kâr (EPS)

Bir şirketin yıllık karının kaç katı fiyat ile işlem gördüğünü gösterir. "Bir TL kâr için kaç TL ödüyorum?" sorusunun cevabıdır.

• Düşük F/K (5-10): Hisse "ucuz" görünür — ama şirket yavaş büyüyor veya riskli olabilir.
• Orta F/K (10-20): "Adil" değerleme. Olgun şirketler için tipik.
• Yüksek F/K (20+): Yatırımcılar yüksek büyüme bekliyor — riskli, beklenti gerçekleşmezse hızlı düşüş.

Önemli uyarı: F/K oranı sektöre göre çok değişir. Bankalar genelde 5-8 bandında, teknoloji şirketleri 25-40, ilaç şirketleri 15-25. F/K'yı sadece aynı sektördeki şirketlerle karşılaştırın. Negatif F/K (zarar eden şirket) anlamsızdır.

PD/DD (P/B — Piyasa Değeri / Defter Değeri)

Formül: Hisse Fiyatı / Hisse Başına Özkaynak

Şirketin bilançodaki net değerine göre kaç kat fiyatlandığını gösterir. PD/DD = 1 → "şirket bilançosuna eşit fiyat".

• PD/DD < 1: "Bilançonun altında işlem görüyor." Ya pazar şirkete güvenmiyor ya da gözden kaçmış bir fırsat.
• PD/DD 1-2: Olgun sektörler için makul.
• PD/DD > 3: Yatırımcılar şirketin marka değerine ve gelecek potansiyeline yüksek prim ödüyor.

Bankalarda PD/DD oranı özellikle önemlidir — sermaye yoğun iş modelleri için "defter değeri" gerçek operasyon kapasitesini temsil eder.

ROE (Özkaynak Karlılığı)

Formül: Net Kâr / Özkaynak × 100

"Şirket kullandığı her 100 TL özkaynaktan kaç TL kâr üretiyor?" Hissedarın sermayesinin ne kadar verimli kullanıldığını gösterir.

• ROE < %10: Düşük — şirket sermayeyi verimsiz kullanıyor.
• ROE %10-20: Sağlıklı.
• ROE > %25: Çok güçlü — ama yüksek kaldıraçtan da gelebileceği için bilanço incelenmeli.

Warren Buffett'ın favori metriklerinden. Yıllık tutarlı %20+ ROE üreten şirketler "kompound makineleri" olarak değerlendirilir.

ROA (Aktif Karlılığı)

Formül: Net Kâr / Toplam Varlıklar × 100

Şirketin tüm varlıklarını (borçla finanse edilen kısım dahil) ne kadar verimli kullandığını gösterir. ROE'den daha geniş bir resim sunar — çünkü kaldıraç etkisini içermez. ROA'sı yüksek bir şirket gerçekten verimli çalışıyor demektir.

EV/EBITDA

Formül: İşletme Değeri (Piyasa Değeri + Net Borç) / FAVÖK

F/K'nın daha sofistike versiyonudur. Şirketin işletme değerini, faiz ve vergiden arındırılmış nakit akışına bölerek karşılaştırma yapar. Farklı kaldıraç seviyelerindeki şirketleri karşılaştırırken F/K'dan daha doğru sonuç verir.

• EV/EBITDA < 6: Ucuz (genelde KOBİ, gelişen pazar)
• EV/EBITDA 6-12: Olgun sektör tipik bandı
• EV/EBITDA > 12: Yüksek büyüme/marka primi

PEG Oranı (P/E to Growth)

Formül: F/K / Yıllık EPS Büyüme Yüzdesi

F/K'yı şirketin büyüme oranıyla normalize eder. Peter Lynch'in tercih ettiği bir metrik. PEG < 1: hisse büyümeye göre ucuz; PEG > 1.5: pahalı. Tek başına yanıltıcı olabilir — büyüme tahminleri sıklıkla şişirilir.

Temettü Verimi

Formül: Yıllık Temettü / Hisse Fiyatı × 100

Detaylı bilgi için Temettü Nedir? rehberimize bakın. Türkiye'de tipik bant %3-8.

Borç ve Finansal Sağlık Oranları

Net Borç / FAVÖK

Şirketin tüm faiz-vergi öncesi kazancı borcunu kapatmak için kullansa kaç yıl sürer? 2'nin altında sağlıklı; 4 üzeri riskli; 6+ kırmızı bayrak.

Cari Oran

Formül: Dönen Varlıklar / Kısa Vadeli Borçlar

Şirket önümüzdeki 12 ay içindeki borçlarını ödeyebilir mi? < 1 ise nakit sıkıntısı riski var; 1.5-2 arası sağlıklı; 3+ aşırı muhafazakar (yatırım yapmıyor olabilir).

Hızlı Oran (Asit Test)

Formül: (Dönen Varlıklar - Stoklar) / Kısa Vadeli Borçlar

Cari orandan daha katı bir test. Stokları çıkarır çünkü stokları hızlı paraya çevirmek zor olabilir. > 1 ise sağlıklı.

Kaldıraç Oranı (D/E)

Formül: Toplam Borç / Özkaynak

Şirket varlıklarını ne kadar borçla finanse ediyor? Bankalarda doğal olarak yüksektir (5-8). Sınai şirketlerde 1'in altı muhafazakar, 2 üzeri agresif.

Büyüme ve Verimlilik Oranları

Hasılat Büyümesi (Revenue Growth)

Yıllık veya çeyreklik bazda ciro nasıl ilerliyor? Tutarlı yıllık %15+ büyüme sağlıklı bir işaret. Enflasyondan arındırılmış reel büyümeye bakmak özellikle Türkiye için kritik (yüksek enflasyonda nominal ciro otomatik şişer).

Brüt Kâr Marjı

Formül: Brüt Kâr / Hasılat × 100

Şirketin temel iş modelinin karlılığı. Yıllar boyu istikrarlı olması önemli; sürekli azalıyorsa rekabet baskısı veya hammadde maliyeti artışı vardır.

Net Kâr Marjı

Formül: Net Kâr / Hasılat × 100

Tüm giderler sonrası karlılık. Sektöre göre çok değişir: bankalar %20-30, perakende %3-7, yazılım %15-25. Marjların yıldan yıla düşmesi rekabet veya maliyet sorunu işaretidir.

Değerleme Yöntemleri

1. Çarpan Analizi (Multiples)

En yaygın yöntem. Benzer sektördeki şirketlerin oranları (F/K, EV/EBITDA, PD/DD) karşılaştırılır. Eğer XYZ şirketinin F/K'sı 8, sektör ortalaması 12 ise hisse "ucuz" görünür.

Avantajı: kolay. Dezavantajı: tüm sektör pahalıysa veya ucuzsa yanıltıcı sonuç verir.

2. İndirgenmiş Nakit Akışı (DCF)

Şirketin gelecekte üreteceği nakit akışları bugünkü değere indirgenir. Mantık:Şirket = gelecek nakit akışlarının bugünkü değeri.

DCF için 3 girdiye ihtiyaç var:

1. Gelecek 5-10 yıllık nakit akışı projeksiyonu
2. İndirgenme oranı (WACC — Ağırlıklı Ortalama Sermaye Maliyeti)
3. Terminal değer (10. yıl sonrası sonsuza dek devam eden değer)

DCF teorik olarak en doğru yöntemdir ama girdilerine çok hassastır. %1 farklı büyüme tahmini değeri %30 değiştirebilir. Profesyonellerin tercihidir; yeni başlayan yatırımcılar için çarpan analizi yeterlidir.

3. Defter Değeri Yöntemi

Sermaye yoğun veya likidasyon değerine yakın işleyen şirketlerde kullanılır (bankalar, sigorta, GMYO'lar). PD/DD oranı tek başına bir değerleme metriği gibi kullanılabilir.

Hisse Analizinin Pratik Adımları

1. Sektörü tanı. Önce şirketin hangi sektörde olduğunu, sektörün büyüme/küçülme trendini, başlıca rakipleri tespit et. Sitemizdeki sektör sayfalarında her sektörün şirket listesi var.
2. Şirketin son 5 yılına bak. Hasılat, brüt kâr marjı, net kâr, ROE trendi. Yıldan yıla istikrarlı mı, dalgalı mı?
3. Karşılaştırmalı oranlara bak. F/K, PD/DD, EV/EBITDA aynı sektördeki diğer şirketlerle yan yana karşılaştır. Ortalamadan +%30 sapma dikkat çekici.
4. Borç yapısını incele. Net Borç / FAVÖK 4 üstüyse alarmda kal. Cari oran 1 altıysa nakit sıkıntısı olabilir.
5. KAP açıklamalarını oku. Son 6 ayda dikkate değer bildirim var mı? Sermaye artırımı, satın alma, dava? Sitemizdeki KAP arşivi sayfası bunu kolaylaştırır.
6. Yönetim kalitesini değerlendir. Şirketin son 5 yıllık faaliyet raporlarını oku. Yönetim hedefleri ne kadar gerçekleşmiş? Yöneticilerin hisse alıp satım hareketleri nasıl?
7. Senaryo testleri yap. Hisse fiyatı %30 düşse ne yaparsın? Şirketin 3 ay nakit akışı kesilse ayakta kalabilir mi?

Yaygın Hatalar

• F/K'yı yalnız bakmak. Düşük F/K hep iyi değil. Bazen şirket fiyatı düştüğü için F/K düşmüştür — temel sorun vardır.
• Sadece son çeyrek verisine bakmak. Tek çeyrek anomali olabilir. Mevsimsellik, tek seferlik gelir/gider unsurları için en az 5 yıllık seri inceleyin.
• Sektör karşılaştırması atlamak. Otomotiv şirketinin F/K'sını banka ile karşılaştırmak yanıltıcıdır.
• Net kâra fazla güvenmek. Net kâr "yaratıcı muhasebe" ile şişirilebilir. Operasyonel nakit akışı daha güvenilirdir.
• Enflasyon etkisini görmezden gelmek. Türkiye'de yüksek enflasyon ortamında nominal büyüme gerçek büyümeyi gizler. TÜFE düzeltilmiş analiz tercih edin.
• Tek bir oranla karar vermek. Hiçbir oran tek başına yeterli değildir. Bütüncül resme bakın.

Sıkça Sorulan Sorular

F/K oranı negatif olabilir mi?

Eğer şirket son 12 ayda zarar ettiyse F/K negatif çıkar. Bu durumda F/K anlamsızdır — başka metrikler (F/Hasılat, PD/DD) kullanılır. Negatif F/K mutlaka kötü değil; tek seferlik zararlar olabilir.

FAVÖK ile net kâr arasındaki fark ne?

FAVÖK Faiz, Amortisman ve Vergi Öncesi Kârdır. Şirketin operasyonel performansını saf gösterir. Net kâr ise tüm giderlerden sonraki rakamdır. Yüksek borçlu şirketlerde FAVÖK pozitif olsa da net kâr eksi çıkabilir.

Temel analiz hep doğru sonuç verir mi?

Hayır. Piyasa kısa vadede mantıksız davranabilir; "ucuz" görünen hisse yıllarca ucuz kalabilir. Temel analiz uzun vadede istatistiksel olarak avantaj sağlar — kısa vadeli garanti vermez.

Hangi siteden mali tablo bulurum?

Resmi kaynak kap.org.tr'dur. Her şirketin sayfasında çeyreklik bilanço, gelir tablosu, nakit akışı PDF olarak yayınlanır. Sitemizde her şirket sayfasında temel oranlar otomatik gösterilir.

En sık kullanılan oranı önerirsen?

Başlangıç için F/K + ROE ikilisi. F/K hissenin pahalı/ucuz olduğunu, ROE şirketin gerçekten kar üreten bir iş modeli olup olmadığını gösterir. İkisi birlikte güçlüdür: Yüksek ROE + makul F/K = klasik kalite hissesi.